We wtorek 10 lutego zapraszamy do udziału w uroczystości upamiętniającej ofiary sowieckich represji oraz bohaterstwo obywateli II Rzeczypospolitej Polskiej deportowanych na Syberię w czterech masowych zsyłkach z lat 1940–1941.

Okolicznościowe spotkanie odbędzie się przy Pomniku „Zesłańcom Sybiru” na Skwerze Sybiraków, nieopodal kościoła pw. św. Bonifacego na pl. Strzeleckim we Wrocławiu. Ten okazały pomnik, wzniesiony w 2000 r. w 60. rocznicę pierwszej masowej deportacji, stanowi ogólnopolski znak pamięci o Zesłańcach Sybiru. Ma formę łacińskiego krzyża, który przebija mur, wyznaczając tym samym drogę do przezwyciężenia trudności i niosąc nadzieję. Inskrypcja umieszczona na ustawionych od frontu blokach z czarnego granitu głosi:

Pomnik ten wznieśli Sybiracy i Rodacy / pamięci wszystkich Zesłańców i Ofiar / ku przestrodze przyszłych pokoleń / wdzięczni Bogu za ocalenie i powrót / z Nieludzkiej Ziemi – sowieckiego piekła.

Uroczystość przy pomniku rozpocznnie się o godz. 11.00 od wspólnego odśpiewania Hymnu RP. W programie także m.in. okolicznościowe wystąpienia, modlitwa i złożenie kwiatów przy pomniku. Spotkanie zakończy „Hymn Sybiraków”.

Mile widziane poczty sztandarowe instytucji i organizacji.

Chęć złożenia kwiatów lub zniczy należy zgłosić do poniedziałku 9 lutego na adres oddzial.wroclaw@ipn.gov.pl

Organizatorami tegorocznych obchodów są: Oddział Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu, Związek Sybiraków – Oddział Wrocław oraz Centrum Historii Zajezdnia.

Pierwsza masowa zsyłka Polaków na Sybir rozpoczęła się w nocy z 9 na 10 lutego 1940 r. i została przeprowadzona przez NKWD. W głąb Związku Sowieckiego wywieziono wówczas ponad 140 tys. Polaków, zarówno osób dorosłych, jak i dzieci. Wielu umarło już w drodze, tysiące nie wróciły do kraju. Wśród deportowanych były głównie rodziny wojskowych, urzędników, pracowników służby leśnej i kolei ze wschodnich obszarów przedwojennej Polski. Rozmieszczono ich w 115 osiedlach w 21 republikach, krajach i obwodach Związku Sowieckiego – głównie tam, gdzie przeważał przemysł leśny (obwody: archangielski, swierdłowski, południowe i zachodnie rejony Komijskiej Autonomicznej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej oraz Kraj Krasnojarski). Niespełna miesiąc później, 5 marca 1940 r., Biuro Polityczne Komitetu Centralnego Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) nakazało wymordowanie 14 854 polskich oficerów i policjantów z obozów jenieckich w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie oraz ponad 7 tys. osadzonych w więzieniach na Białorusi i Ukrainie.

Druga deportacja, rozpoczęta 13 kwietnia 1940 r., objęła urzędników państwowych, policjantów, nauczycieli, działaczy politycznych i przedstawicieli ziemiaństwa. Szacuje się, że wywieziono wówczas ok. 61 tys. ludzi.

Trzecia akcja deportacyjna z 29 czerwca 1940 r. objęła głównie tzw. bieżeńców, czyli uciekinierów spod okupacji niemieckiej, wśród których dwie trzecie stanowili Żydzi. Ofiarami tej wywózki stało się wielu przedstawicieli inteligencji, m.in. lekarze i ludzie nauki, a liczba wywiezionych to ok. 80 tys. Trafili na Syberię, w większości do obwodów: archangielskiego, swierdłowskiego, nowosybirskiego, do republik Komi, Maryjskiej, Jakuckiej i Kraju Ałtajskiego. Ta wywózka nieco różniła się od poprzednich: deportowanych przez kilka dni zwożono w miejsca formowania transportów i zapewniano ich, że wrócą na ziemie okupowane przez III Rzeszę.

Ostatnia, czwarta deportacja zaczęła się 20 czerwca 1941 r. – w przeddzień wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej. Akcja była wymierzona w rodziny i osoby związane z deportowanymi wcześniej grupami ludności. Deportacja ta objęła również republiki nadbałtyckie i Mołdawię. Łącznie wywieziono 90 tys. ludzi, z czego ponad 22 tys. z tzw. Zachodniej Białorusi. Zesłańcy trafili do Kraju Krasnojarskiego, Ałtajskiego, obwodu nowosybirskiego i Kazachstanu. Trudno jest oszacować liczbę osób wywiezionych podczas ostatniej deportacji: badacze podają, że mogło ich być od 31 do 52 tys.

Scenariusz deportacji był zawsze podobny: łomotanie do drzwi kolbami karabinów w środku nocy, krzyki, bicie, popędzanie w trakcie pakowania, płacz kobiet i dzieci, ujadanie psów. Ten obraz najczęściej pojawia się we wspomnieniach deportowanych. W przypadku pierwszej zsyłki grozę sytuacji potęgował mróz, dochodzący w lutym 1940 r. do minus 40 stopni Celsjusza, a podczas wywózki w czerwcu 1940 r. – potworne upały. W ciągu kilkunastu minut ludzie tracili dorobek całego życia. Spośród setek tysięcy deportowanych wielu nie przeżyło drogi, inni zginęli na tzw. nieludzkiej ziemi. Ci, którym dane było przeżyć zesłanie i po latach wrócili do kraju, nigdy nie zapomnieli o tym, czego doświadczyli.

wroclaw.ipn.gov.pl